Diecezja płocka

Podstawowym źródłem do badań księgozbiorów parafialnych diecezji były protokoły wizytacji generalnej ogłoszonej przez biskupa Michała Jerzego Poniatowskiego 8 marca 17751, a przeprowadzonej w latach 1775-1776 i uzupełnionej w 1781 roku identycznymi w formie wizytacjami dziekańskimi uznanymi za generalne2. Zawierały one nie tylko informacje o księgozbiorach parafialnych, ale także o prywatnych książkach plebanów.

W zespole Akt Wizytacyjnych Archiwum Diecezjalnego w Płocku zachowały się protokoły wizytacji 262 parafii na 300 istniejących w 1772 roku. Zabrakło materiałów dotyczących dekanatów Andrzejewo, Kamieńczyk i Łomża oraz kilku protokołów pojedynczych parafii z innych dekanatów. Dla 215 parafii zachowały się informacje o książkach a dla 179 pełne inwentarze księgozbiorów. Wszystkie istniejące protokoły zostały wydane drukiem przez Michała Mariana Grzybowskiego w 15 tomach Materiałów do Dziejów Ziemi Płockiej3.

W 215 parafiach, w których protokołach odnotowano księgozbiory parafialne zgromadzono łącznie 3613 książek. Nie udało mi się zidentyfikować tylko 390 z nich, czyli raptem 11%. Dominuje identyfikacja wyłącznie gatunku, która obejmuje występujące w nieomal wszystkich parafiach liczne księgi liturgiczne i metrykalne. Stosunkowo często dało się zidentyfikować autora i gatunek, ponieważ w odpowiedzi na pytania o księgi używane w duszpasterstwie plebani często odpowiadali wedle schematu „kazania + nazwisko”. Podane niżej dane różnią się od zaprezentowanych w już opublikowanym artykule o księgozbiorach płockich4. Po pierwsze zastosowałem inną metodę obliczeń – brałem pod uwagę również księgi, których obecność i liczba była stwierdzona w protokole, ale bez szczegółowego inwentarza. Uznałem, że niezależnie od ogólności tej informacji jest ona ważna chociażby ze względu na obliczenia średniej liczebności księgozbioru. Ponadto w między czasie udało się lepiej zidentyfikować część egzemplarzy.

Diecezja wileńska

W przeciwieństwie do diecezji płockiej informacje o księgozbiorach pochodzą z kilku niezależnych wizytacji, ankiet oraz inwentarzy o różnym stopniu przydatności, sporządzanych w ciągu całego liczącego trzydzieści dwa lata pontyfikatu Ignacego Massalskiego. Omawiam tylko te, których zawartość i stopień zachowania pozwalały na wykorzystanie w niniejszych badaniach5.

Najmłodsze użyteczne protokoły powstały jako rezultat generalnej wizytacji dziekańskiej z lat 1796-1798 zarządzonej przez administratora diecezji wileńskiej Dawida Pilchowskiego. Niestety zachowały się tylko materiały wizyty dekanatu Oszmiana oraz dekanatu Kupiszki6. Główny korpus źródeł stanowią wizytacje dziekańskie przeprowadzane regularnie od 1782 do 1786 roku zgodnie z regulacjami zawartymi w liście pasterskim z 24 lutego 17827. Biskup Massalski 31 października 1781 nadał im de facto rangę wizytacji generalnych i zastąpił nimi zlikwidowane kongregacje dekanalne8. Niestety są rozproszone, a stan zachowania akt dotyczących poszczególnych dekanatów jest bardzo zróżnicowany9. Najbardziej wyczerpujące są materiały dotyczące dekanatów: Połock, Wiłkomierz, Pobojsk, Kowno i Brasław, z czego ostatnie cztery zostały wydane w języku polskim i litewskim w ramach serii Fontes Historiae Lithuaniae10. Ponadto dla diecezji wileńskiej zachowało się wiele indywidualnych i niezależnych od wizytacji inwentarzy parafialnych z lat 1765-179611, a także opisy parafii Hermaniszki i Widziniszki z ankiety biskupiej przeprowadzonej z 1766 roku12.

We wszystkich zachowanych protokołach wizytacji, ankietach i inwentarzach znajdujących się w archiwach i bibliotekach wileńskich zachowały się informacje na temat 170 parafii, czyli 36% istniejących w 1772 roku 464 z tego dla 148 zachowały się informacje o jakichkolwiek książkach a dla 86 zachował się pełen inwentarz księgozbioru parafialnego. Nie jest to dużo, ale należy zwrócić uwagę na nierównomierny geograficznie stan zachowania materiałów – w Wilnie nie zachowały się prawie w ogóle protokoły południo-wschodniej części diecezji, co oznacza, że tereny północno zachodnie są bardzo dobrze udokumentowane.

We wszystkich odnalezionych przeze mnie źródłach odnotowano 3263 książki, z których nie udało się zidentyfikować 419, czyli 13%. Liczba egzemplarzy określonych wyłącznie przez gatunek, a więc głównie należących do kolekcji liturgiczno-urzędowej wynosi 1703 co daje 52%. W porównaniu z diecezją płocką rzadkie jest jednak określenie wyłącznie autora lub autora i gatunku a bardzo częsta pełna lub prawdopodobna identyfikacja konkretnej książki. Różnica ta wynika z faktu, że w diecezji wileńskiej z nielicznymi wyjątkami opisywano wyłącznie księgozbiory parafialne.

Rzymskokatolicka diecezja chełmska

Większość danych na temat zawartości księgozbiorów parafialnych pochodzi z protokołów wizytacji ogłoszonej przez biskupa Wojciecha Skarszewskiego w liście pasterskim z 16 lutego 179213. Została ona przeprowadzona na terenie nowo utworzonej diecezji chełmsko-lubelskiej, w której skład weszły wschodnie dekanaty diecezji krakowskiej. Ze względu na późną datę wizytacji w protokołach pojawiają się książki zakupione przez plebanów, którzy zarządzali parafiami już w czasach stanisławowskich. Dzięki wyjątkowej staranności wizytatorów, odnotowane przez nich egzemplarze udało się zidentyfikować znacznie skuteczniej niż w pozostałych diecezjach. Niestety Insurekcja Kościuszkowska przerwała wizytację w rezultacie czego dostępne są jedynie materiały z dekanatów Krasnystaw i Turobin oraz Łuków, który przed reformą Sejmu Wielkiego należał do diecezji krakowskiej14.

Poza generalną wizytacją Wojciecha Skarszewskiego zachowały się rozproszone protokoły wizytacji poszczególnych parafii zarządzone przez biskupa Antoniego Okęckiego z lat 1772-1779, oraz liczne inwentarze z całego okresu stanisławowskiego15. Ostatnim źródłem są nieomal kompletne protokoły wizytacji generalnej przeprowadzonej na zlecenie biskupa Walentego Franciszka Wężyka w latach 1763-176416. Niestety większość z nich nie zawierała wyczerpujących informacji o księgozbiorach.

Mimo, że źródła dotyczące diecezji chełmskiej są najmniej ustrukturyzowane i zachowało się najmniej informacji o genezie i programie poszczególnych wizytacji udało się zgromadzić informacje o 63 parafiach na 83 istniejące w 1772 roku, czyli aż 76%. Co więcej, opisy plebanów chełmskich były na tyle dokładne, że bez identyfikacji pozostały tylko 132 egzemplarze z 1489 odnotowanych w inwentarzach, czyli raptem 9%. Z kolei aż 484 egzemplarzy, czyli 33%, udało mi się zidentyfikować w pełni.

Diecezja krakowska

Dekanat łukowski został objęty już wspomnianą wizytacją biskupa Wojciecha Skarszewskiego17. Największa ilość informacji pochodzi z protokołów wizytacji generalnej, przeprowadzonej latach 1781-1783 i obejmującej całą północną część diecezji pozostałą przy Rzeczypospolitej po pierwszym rozbiorze. Ogłosił ją 25 stycznia 1781 biskup Kajetan Sołtyk18 i na pierwszy rok zaplanował wizytację dekanatów północno wschodnich: Radom, Kunów, Zwoleń, Chodel, Urzędów, Kazimierz, Stężyca, Łuków i Parczów19. Dokładnie rok później 25 stycznia 178220, ogłosił kontynuację i oględziny dekanatów: Połaniec, Koprzywnica, Opatów, Zawichost, Kije, Bodzentyn, Solec, Wolbrom i Lelów. 20 lutego 1782 w liście pasterskim do wszystkich wiernych diecezji krakowskiej biskup płocki Michał Jerzy Poniatowski ogłosił, że zastępuje odsuniętego z urzędu Kajetana Sołtyka21. Brat króla dokończył zarządzoną przez poprzednika wizytację i w konsekwencji protokoły dekanatu Lelów i Wolbrom noszą już jego nazwisko22. W następnym roku 25 stycznia 178323 już oficjalnie ogłosił kontynuację pracy i wizytę dekanatów: Skała, Nowa Góra, Pacanów, Opatowiec, Witów, Sokolina, Proszowice, Książ i Jędrzejów24. Uzupełnieniem informacji na temat dekanatów, które weszły w skład Galicji są protokoły wizytacji przeprowadzonej na zlecenie biskupa Kajetana Sołtyka w latach 1764-1766. Niestety w większości przypadków rejestrują one wyłącznie książki liturgiczne i księgi wpisów. Ponadto stan zachowania tych protokołów jest niewielki25. Pewnym uzupełnieniem danych są natomiast rozproszone inwentarze i wizytacje dziekańskie, z których wiele stało się podstawą badań składu wybranych księgozbiorów parafialnych diecezji krakowskiej. Zawarte w nich informacje włączyłem do swojej bazy danych opatrując stosowną informacją o źródle pochodzenia danych26.

Ostatecznie udało mi się uzyskać informacje z 491 protokołów wizytacyjnych i inwentarzy parafii diecezji krakowskiej, z których 421 zawierało informację o księgozbiorach parafialnych. Oznacza, to że zdobyłem informacje na temat książek gromadzonych w 47% parafii istniejących w 1772. Warto jednak zauważyć, że za taki stan rzeczy odpowiadają w większym stopniu rozbiory niż zły stan zachowania źródeł. Dla dekanatów pozostałych przy Rzeczypospolitej stan danych jest prawie pełny.

W zachowanych protokołach wizytacji diecezji krakowskiej odnotowano informację o ponad 15 tys. książek. Jest to liczba tak wielka, że nawet dzięki opisanym wyżej przewagom bazy danych nad tradycyjnymi metodami, czas projektu badawczego nie wystarczył na pełną identyfikację. W przypadku diecezji krakowskiej, nie przygotowałem pełnej bazy danych wszystkich księgozbiorów, ale wykorzystałem opracowane techniki badawcze do jak najbardziej precyzyjnego odnalezienia egzemplarzy najbardziej popularnych dzieł.

Grekokatolicka diecezja chełmska

Większość informacji o księgozbiorach parafialnych grekokatolickiej diecezji chełmskiej pochodzi z protokołów wizytacji zarządzonej przez biskupa Porfiriusza Skarbka Ważyńskiego 25 października 179227 i przeprowadzonej przez trzech wizytatorów generalnych w ciągu 1793 roku. Zachowały się protokoły wszystkich pozostałych przy Rzeczypospolitej dekanatów oprócz liczącego 25 parafii, dekanatu ratneńskiego. W sumie źródło to przynosi informacje o 115 ze 161 parafii istniejących w tamtym czasie. Wizytatorzy odnotowywali nie tylko księgi parafialne, ale także prywatne książki plebańskie. Z czasów biskupa Ważyńskiego zachował się również pojedynczy inwentarze kilku parafii28. Z czasów biskupa Teodozego Rostockiego zachowały się przede wszystkim protokoły wizytacji 21 parafii dekanatu Ratno zarządzonej w 178929. Z czasów jego pontyfikatu zachowały się również pojedyncze inwentarze parafialne z lat 1789–1790, przynoszące informacje o kolejnych 10 parafiach, głównie z dekanatu dubieneckiego30.

Większy jest zasób protokołów wizytacyjnych z czasów długiego pontyfikatu Maksymiliana Ryłły. Zachował się szereg wizytacji dziekańskich z lat 1774–178231. Ponadto biskup zarządził i w latach 1759-1761 osobiście przeprowadził wizytację generalną, która objęła wszystkie z istniejących wtedy 547 parafii. Protokoły zachowały się w nienaruszonym stanie. Wizytacja ta doczekała się obszernego opracowania Pawła Sygowskiego32. Odnotowuje jedynie księgi liturgiczne. Poza nią Maksymilian Ryłło zarządził przeprowadzenie kilkunastu wizytacji dziekańskich, ukazujących zmiany poszczególnych parafiach z dekady na dekadę33.

Ostatecznie udało się zgromadzić informacje na temat księgozbiorów znajdujących się w 250 parafiach, a więc 46% z 540 istniejących w 1772 roku. Tak jak w przypadku diecezji wileńskiej rozkład danych jest zróżnicowany geograficznie. Dekanaty, które pozostały w Rzeczypospolitej po pierwszym rozbiorze, zostały objęte wizytacją biskupa Porfiriusza Skarbka Ważyńskiego a w konsekwencji informacje są nieomal kompletne. Dla pozostałych parafii brakuje informacji o kolekcjach książek. W grekokatolickiej diecezji chełmskiej przewaga ksiąg liturgicznych nad wszelkimi innymi była jeszcze silniejsza niż w biskupstwach łacińskich. Pozostałe książki były jednak opisane na tyle dobrze, że udało się zidentyfikować prawie wszystkie.