Baza księgozbiorów parafialnych kościoła katolickiego w Rzeczpospolitej w czasach stanisławowskich

Dla diecezji płockiej w Archiwum Diecezjalnym w Płocku i Archiwum Diecezjalnym w Łomży zachowały się źródła dla 262 parafii stanowiących prawie 90% wszystkich 300 istniejących w 1772 roku1. Większość z nich została wydana drukiem przez Michała Mariana Grzybowskiego w serii „Materiały do dziejów ziemi płockiej…2 ”.

Inwentarze księgozbiorów zawarte w protokołach wizytacyjnych były sporządzane przez plebanów osobiście i bez narzuconego odgórnie schematu, w związku z czym panowała całkowita dowolność w metodach sporządzania opisu bibliograficznego. Niektórzy księża podawali wyczerpujące informacje o imieniu i nazwisku autora oraz całym tytule książki, inni ograniczali się bądź do pisarza bądź do tytułu. Zdarzały się i takie opisy, w których podawano tytuł skrócony, albo nazwę zwyczajową pod jaką znano dane dzieło. Chaos ten powodował, że dokonanie poprawnej identyfikacji tytułów książek odnotowanych w źródłach było czasochłonnym zadaniem.

Pracę nad identyfikacją zacząłem od wpisania do bazy danych wszystkich tytułów książek zidentyfikowanych przez moich poprzedników i powiązanie ich z brzmieniem nazwy zawartym w źródle, z którego korzystali. Następnie procedura wyglądała następująco.

  • Wybierałem z bazy danych pierwszy niezidentyfikowany egzemplarz.
  • Za pomocą narzędzi filtrujących wyszukiwałem wszystkie egzemplarze o podobnej nazwie.
  • Szukałem w rejestrze już zidentyfikowanych tytułów egzemplarzy o źródłowym brzmieniu opisu podobnym do aktualnie identyfikowanego tytułu.
  • Jeżeli takie znalazłem to odrzucałem te, które z jakiegoś powodu nie pasowały w stu procentach, a pozostałym jednocześnie przyporządkowywałem ten sam tytuł.
  • Jeżeli w zidentyfikowanych tytułach nie było książek o podobnym brzmieniu źródłowego opisu, podejmowałem samodzielną pracę identyfikacyjną przy wykorzystaniu dotychczas wydanych prac na temat księgozbiorów parafialnych3 , bibliografii4, encyklopedii5, słowników6 oraz internetowych katalogów bibliotecznych7 .
  • Na końcu każdemu zidentyfikowanemu egzemplarzowi przyporządkowywałem etykietę określającą jakość identyfikacji8.
    • Identyfikacja pewna – jeżeli pewny był zarówno autor jak i tytuł książki lub sam tytuł jeżeli książka była anonimowa lub nie miała jasno określonego autora (jak biblia czy mszały).
    • Tytuł prawdopodobny – jeżeli w źródle był podany tylko tytuł egzemplarza, który tylko w części pasował do tytułu jakiegoś dzieła, ale dzieło występowało w innych księgozbiorach w podobnej formie z dodatkowymi informacjami pozwalającymi na w miarę pewną identyfikację.
    • Identyfikacja autora i gatunku – jeżeli osoba autora i gatunek książki był pewien, ale tytuł dzieła był bądź niewymieniony, bądź na podstawie podanych skąpych informacji niepewne było, o które z jego dzieł chodziło.
    • Identyfikacja autora – jeżeli tylko osoba autora była pewna.
    • Wyłączna identyfikacja gatunku – jeżeli podany był tylko gatunek egzemplarza (do grupy tej należały głównie księgi liturgiczne, ale też kazania i księgi teologiczne w kolekcji samokształceniowej).
    • Brak identyfikacji – jeżeli w źródle nie był podany autor, a tytułu nie dało się dopasować do żadnego dzieła lub dało się dopasować do zbyt wielu dzieł na raz, bądź jeżeli wymieniony był tylko fakt istnienia książki bez żadnych dodatkowych informacji.

Ze względu na dominację książek liturgicznych ponad połowa z 2909 egzemplarzy została zidentyfikowana wyłącznie za pomocą gatunku. Pozostałe książki w ponad połowie udało się w pełni zidentyfikować, chociaż znaczą część z nich bez całkowitej poprawności dopasowania konkretnego tytułu. Niestety brak precyzyjności opisu książek, które przyporządkowałem do kolekcji samokształceniowej spowodował, że ponad 300 książek zostało określonych tylko za pomocą autora, a 175 pozostało bez identyfikacji. Stanowią one jednak tylko 6 procent wszystkich egzemplarzy i 9 procent wszystkich nie należących do kolekcji liturgicznej i użytkowej, co jest wynikiem bardzo dobrym, biorąc pod uwagę, że w studiach wykorzystujących wizytacje z innych terenów niezidentyfikowanych pozostawało średnio około 25 procent książek9 .